જ્યારે ડૉક્ટર તમારા હૃદયની ધડકન સાંભળે છે ત્યારે તેમને નિયમિત લય "લબ-ડબ, લબ-ડબ" સંભળાય છે. પરંતુ કેટલીકવાર તેમને આ વચ્ચે એક વધારાની સરસરાહટ કે "સ્વિશિંગ" જેવો અવાજ સંભળાય છે. આ અવાજને હાર્ટ મર્મર કહેવામાં આવે છે, અને નામ સાંભળીને ઘણા દર્દીઓને ચિંતા થાય છે, પણ દરેક મર્મર ખતરનાક હોય એવું નથી. હકીકતમાં, મોટા ભાગના મર્મર સંપૂર્ણપણે હાનિરહિત હોય છે અને કોઈ સારવારની જરૂર પડતી નથી.
પરંતુ કેટલાક મર્મર હૃદયની કોઈ સમસ્યાનું સંકેત પણ હોઈ શકે છે. મહત્વનું એ છે કે કયા મર્મર સામાન્ય છે અને કયા માટે તબીબી તપાસ જરૂરી છે. આ બ્લોગમાં હાર્ટ મર્મરના પ્રકાર, લક્ષણો, કારણો અને સારવારને સરળ ભાષામાં સમજાવવામાં આવ્યા છે જેથી તમે તમારી સ્થિતિને સારી રીતે સમજી શકો.
હાર્ટ મર્મર શું છે?
જ્યારે હૃદયની અંદર લોહીનો પ્રવાહ સામાન્ય કરતાં અલગ રીતે ચાલે ત્યારે બનતા અવાજને મર્મર કહેવામાં આવે છે. હૃદયમાં વાલ્વ હોય છે જે લોહીને એક જ દિશામાં લઈ જવા માટે ખૂલતા અને બંધ થતા હોય છે. જો લોહીનો પ્રવાહ ઝડપી હોય, દિશા બદલાય કે થોડો અવરોધ આવે તો અવાજ બદલાઈ જાય છે.
આ અવાજ કેમ થાય છે
- લોહીનો વધારે પ્રવાહ
- વાલ્વ પૂરતો ન ખુલવો
- વાલ્વ સાચી રીતે બંધ ન થવા
- તાવ, સ્ટ્રેસ, પ્રેગ્નન્સી અથવા વ્યાયામને કારણે ઝડપી ધબકારા
- જન્મજાત પરિસ્થિતિઓ
મહત્વનું: મર્મર હોવાનો અર્થ હૃદયરોગ હોવો જરૂરી નથી.
હાર્ટ મર્મરના પ્રકાર: સામાન્ય અને ચિંતાજનક
1. ઇનોસન્ટ અથવા સામાન્ય મર્મર
આ નીચેના લોકોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે:
- બાળકો અને કિશોરો
- ગર્ભવતી મહિલાઓ
- તાવ અથવા એનિમિયા ધરાવતા લોકો
- સ્ટ્રેસ અથવા વ્યાયામથી હૃદય ધડકન વધતી હોય તેવા લોકો
આ મર્મર:
- કોઈ લક્ષણ આપે નહીં
- કોઈ સારવારની જરૂર નહીં
- સમય સાથે પોતે જ સુધરી જાય
- માત્ર રૂટિન ચેકઅપમાં જ જાણી શકાય
2. એબનોર્મલ અથવા ચિંતાજનક મર્મર
આ નીચેના કારણે થઈ શકે છે:
- વાલ્વ સંકોચન (સ્ટેનોસિસ)
- વાલ્વ લીકેજ
- બાળકોમાં હૃદયમાં છિદ્ર
- ઉંમર સાથે વાલ્વમાં ફેરફાર
- જૂના ઇન્ફેક્શનની અસર
- આવા મર્મરમાં તપાસ અને સારવાર જરૂરી બને છે.
કયા લક્ષણો ધ્યાનમાં લેવા જેવા છે
મર્મર પોતે અનુભવાતો નથી, પરંતુ જો હૃદયની કોઈ સમસ્યા જોડાયેલી હોય તો શરીર કેટલાક સંકેત આપે છે.
મહત્વના લક્ષણો:
- શ્વાસમાં તકલીફ
- છાતીમાં અસ્વસ્થતા
- થોડું કામ કરતાં પણ થાક
- પગમાં અથવા પંજામાં સોજો
- ચક્કર કે બેભાન થવા જેવા પ્રસંગો
- ઝડપથી કે અનિયમિત ધડકન
- બાળકોમાં વજન ન વધવું
બાળકોમાં મર્મર વધુ કેમ સાંભળાય છે
પીડિયાટ્રિક ડૉક્ટર મર્મર સાંભળે તો માતા-પિતા ચિંતિત થઈ જાય છે, પરંતુ બાળકોમાં મર્મર ખૂબ સામાન્ય છે અને મોટા ભાગે હાનિરહિત હોય છે.
કારણો
- હૃદયનું નાનું કદ
- લોહીનો ઝડપી પ્રવાહ
- વિકાસ દરમિયાન સામાન્ય પ્રવાહ પરિવર્તન
- મોટાભાગના બાળપણના મર્મર નિર્દોષ હોય છે.
ખતરનાક મર્મરના કારણો (વયસ્કોમાં)
1. વાલ્વનું સંકોચન (સ્ટેનોસિસ)
કારણ:
- ઉંમર
- કેલ્શિયમનું જામવુ
- જુના ઇન્ફેક્શન
2. વાલ્વ લીકેજ (રિગરજિટેશન)
વાલ્વ પૂરતો બંધ ન થવાથી લોહી પાછું વળે છે.
3. જન્મજાત સમસ્યાઓ
- હૃદયમાં નાના છિદ્ર
- વાલ્વની અસામાન્ય રચના
4. આરોગ્ય સમસ્યાઓ
- હાઈ બ્લડ પ્રેશર
- ડાયાબિટીસ
- થાયરોઈડ સમસ્યાઓ
- જૂનો રુમેટિક તાવ
5. જીવનશૈલી કારણો
- સ્મોકિંગ
- વધારે મીઠું
- કસરતનો અભાવ
- વધારે તણાવ
ડૉક્ટર મર્મર કેવી રીતે ચકાસે છે
સ્ટેથોસ્કોપથી સાંભળ્યા બાદ જરૂર પડે ત્યારે નીચેના ટેસ્ટ થાય છે:
- ઇકોકાર્ડિઓગ્રામ
- ECG
- ચેસ્ટ X-ray
- લોહીની તપાસ (એનિમિયા, થાયરોઈડ, ઇન્ફેક્શન)
હાર્ટ મર્મરની સારવાર શક્ય છે?
હા, સારવાર સંપૂર્ણપણે કારણ પર આધારિત છે. સામાન્ય મર્મરમાં કોઈ સારવારની જરૂર નથી. અસામાન્ય મર્મરમાં કારણનું ઉપચાર કરવું પડે છે.
ઉપચારમાં સામેલ થઈ શકે છે:
- જીવનશૈલીમાં બદલાવ
- હૃદયને સહાય કરતી દવાઓ
- એનિમિયા, થાયરોઈડ અથવા ઇન્ફેક્શનની સારવાર
- ગંભીર કિસ્સામાં વાલ્વ રિપેર અથવા રિપ્લેસમેન્ટ
હાર્ટ મર્મર વિશેના મિથ અને સત્ય
મિથ 1: દરેક મર્મર ખતરનાક.
સત્ય: મોટા ભાગના મર્મર હાનિરહિત.
મિથ 2: મર્મર એટલે નબળું હૃદય.
સત્ય: મર્મર માત્ર અવાજ છે, નિદાન નહીં.
મિથ 3: મર્મર ફક્ત વૃદ્ધોમાં થાય છે.
સત્ય: નવજાત, બાળકો, વયસ્ક બધામાં થઈ શકે છે.
મિથ 4: માત્ર સર્જરી જ ઉપાય છે.
સત્ય: ઘણીવાર દવાઓ અને મોનીટરીંગથી સુધારો થાય છે.
મિથ 5: મર્મર અનુભવાય છે.
સત્ય: મર્મર સાંભળવામાં આવે છે, અનુભૂતિ થતી નથી.
જો તમને હાર્ટ મર્મર હોય તો હૃદયને કેવી રીતે સાચવવું
- હાર્ટ-ફ્રેન્ડલી ડાયેટ
- દરરોજ ચાલવું
- લાંબા સમય સુધી ન બેસવું
- બ્લડ પ્રેશર અને શુગર નિયંત્રિત રાખવી
- સ્મોકિંગ ન કરવું
- નિયમિત ચેકઅપ કરાવવું
ક્યારે તરત ડૉક્ટર પાસે જવું જોઈએ
- છાતીમાં અચાનક દુખાવો
- શ્વાસમાં વધારે તકલીફ
- બેભાન થવા જેવા પ્રસંગો
- પગમાં સોજો
- ઝડપથી અથવા અનિયમિત ધડકન
- અસામાન્ય થાક
નિષ્કર્ષ
હાર્ટ મર્મર જેટલા સામાન્ય છે એટલા જ ઓછા સમજાય છે. પ્રથમ વખત સાંભળતા ચિંતા થવી સ્વાભાવિક છે, પરંતુ મોટા ભાગના મર્મર સંપૂર્ણપણે હાનિરહિત હોય છે. મહત્વનું એ છે કે મર્મર કયો પ્રકારનો છે. સમયસર તપાસ, ડૉક્ટરની સલાહ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી દ્વારા તમે સામાન્ય અને સક્રિય જીવન જીવી શકો છો.